ERANKUNDE DEFENDATZAILEAK

GIZA ESKUBIDEEN DEFENTSA, JARDUERA ARRISKUTSUA

Giza eskubideen defendatzaileak gizarte zibileko pertsonak, erkidegoak edo erakundeak dira, eta, banan-banan edo taldean, modu unibertsalean aitortutako giza eskubideak gauzatzeko lan egiten dute. Eskubide zibilak, politikoak, ekonomikoak, sozialak, kulturalak eta ingurumenekoak sustatzea eta babestea dute helburu.

Giza eskubideen defendatzailea familia da, eta justizia, egia zein ordaina bilatzen ditu desagertutako senideentzat. Enpresa transnazional bateko meatzaritza-proiektu erraldoiaren aurrean basoak, ibaiak eta lurraldea defendatzen dituen erkidego indigena. Lan-baldintza duinak eskatzen dituen makilako langilea. Etxe-kanporaketa geldiarazten duen auzo-elkartea. LGBTIQ+ eskubideen aldeko ekintzailea. Abortua despenalizatzeko mobilizatutako emakumeen taldea. Etorkinen eskubideen alde lan egiten duen erakundea.

Giza eskubideen defendatzaileak babestea estatuen nazioarteko betebeharra bada ere, pertsona, erkidego eta erakunde defendatzaileak indarkeriaren eta kriminalizazioaren eredu sistemikoen helburu dira. Front Line Defenders erakundearen azken txostenean adierazten denez, 2020. urtean gutxienez 25 herrialdetako 331 lagun hil zituzten giza eskubideen defentsan garatzen duten lanagatik, inoizkorik kopuru handiena, alegia. Hilketak, ordea, ez dira ekitaldi isolatuak, aldez aurretik eraso judizialak, mehatxuak eta eraso fisikoak jasaten dituztelako, beste kriminalizazio-modu batzuen artean.

Testuinguru horren aurrean, administrazioek giza eskubideen defendatzaileen babeserako neurriak hartzeko betebeharra dutela nabarmendu beharra dago, eta, gizartean, egunez egunekoan giza eskubideen defentsa integratu beharraren inguruko kontzientzia kritikoa sustatzen lagundu behar dute.

SAHARAKO EMAKUMEEN BATASUN NAZIONALA

Okupaziopeko giza eskubideen emakume defendatzaileak

UNMS (Saharako Emakumeen Batasun Nazionala) masen erakundea da, Fronte Polisarioarekin dago lotuta, Saharako emakumeak ordezkatzen ditu eta funtsezko zeregina betetzen du errefuxiatuen kanpalekuetako sostenguan eta Saharako herri osoaren garapenean.
1974an sortu zen, herri osoak bat egin behar zuelako autodeterminaziorako eskubidearen alde eta oso garrantzitsua zelako emakumeek Saharako gizartean dituzten agerpena eta protagonismoa agerian jartzea.
UNMSen ustez, emakumeek zeresan handia dute gizartearen sustapenean nahiz garapenean eta etorkizun hobearen eraketan. Horretarako, garapenerako programak jartzen ditu abian zenbait arlotan, eta behar besteko taldeak prestatu eta trebatu egiten ditu, erakundearen maila handitzeko gai izan daitezen eta zenbait eremutan parte hartu dezaten: politikoa, soziokulturala eta profesionala. Hartara, emakumeak funtsezko elementua izango dira erabakiak hartzeko orduan eta guztiei aukera-berdintasuna eskaintzen dien gizarte demokratiko tolerantea eratzeko orduan.

LANDA INGURUNEKO LANGILEEN ZENTRAL NAZIONALA (CNTC). HONDURAS

CNTC 1985ean sortu zen herrialdeko zenbait mugimenduren proiektu bateratuaren ondorioz. Nekazarien aldarrikapenerako gremio-erakundea da, eta lurraren bidezko banaketaren alde borrokatzen da. Honduraseko Langileen Konfederazio Bateratura (CUTH) dago afiliatuta, eta Nekazarien Bideko kidea da.
Afiliatutako familia nekazariei laguntzea du helburu, lurra zein baliabideak eduki ditzaten eta, horrela, Hondurasen nekazaritzako, abeltzaintzako, basogintzako eta arlo agroindustrialeko jarduerak garatu ditzaten, herrialdearen zati handiena landa-ingurunekoa dela eta lurraren edukitzako desberdintasunak nabariak direla kontuan hartuta. Izan ere, FAOko datuen arabera, nekazarien taldeek herrialdeko nekazaritza-gainazalaren %20 baino ez dute lantzen.
CNTCk aldarrikapenerako ekintzak antolatzen ditu, hezkuntzako prozesuak garatzen ditu eta baliabideak kudeatzen ditu, genero-ikuspegia kontuan hartzen duten nekazaritza jasangarriko ekoizpen-proiektu errentagarriak betearazteko. Horrez gain, kasuen ikerketak eta jarraipen juridikoa ere egiten ditu: diagnostikoak, lurrak legeztatzeko izapideak, kanporaketak eta prozesu horiengatik judizializatutako biktimentzako laguntasuna.

RETALHULEUKO ERKIDEGOEN KONTSEILUA (CCR). GUATEMALA

Retalhuleuko Erkidegoen Kontseilua (CCR) lurraldea eta giza eskubideak defendatzea helburu nagusi duen erakundea da, eta, batez ere, honako hauexei ematen die lehentasuna: ura edukitzeko eskubidea, bizitzeko eskubidea eta eskala txikiko nekazaritza garatzeko eskubidea. Retalhuleuko departamentuko 18tik gora erkidegok osatzen dute (Champericoko udalerrikoak dira, batez ere), eta Mam, K’iche’ eta Ixil herrietakoak dira. Euren egituraketa-prozesuaren osagarri, “Hegoaldeko Sarea” izeneko eskualdeko erakundeen sarean ere parte hartzen dute.
2015ean hasi ziren antolatzen, azukrearen monolaborantzaren hedapenak eta eskualdeko azukre-findegiek eskala handian erabilitako agrokimikoek zein pestizidek sortutako eraginei aurre egiteko. Monolaborantza horiek putzuak, ibaiak zein urmaelak kutsatu dituztenez eta lehorte larriak sortu dituztenez, eragin kaltegarria eduki dute ura eskuratzeko aukeran, eta bizibideak ere suntsitu dituzte. Hori dela eta, osasun-arazoak, desnutrizioa eta arnasketako zein giltzurrunetako gaitzak sortu dira.

NON VIOLENCE ACT IN WESTERN SAHARA (NOVA). SAHARA

Indarkeriarik Gabe taldeak Mendebaldeko Saharako errefuxiatuen kanpalekuetan lan egiten du. Gazte saharar boluntarioen taldea da, eta honako hauxe sustatzeko lan egiten dute: indarkeriarik ezaren kultura, Saharako herriaren erresistentzia baketsua, elkarrizketa, bakearen eraketa eta giza eskubideen zein baliabide naturalen babesa.
Indarkeriarik gabeko estrategiek kanpoko zailtasun askori aurre egin behar diete Saharako errefuxiatuen kanpalekuetan. Indarkeriarik Gabeko Ekintzarako taldearen arabera, honako hauexek dira nabarienak: Nazio Batuak Saharako herriari autodeterminazio-eskubidea bermatzeko gai ez izatea eta negoziaketek porrot egitea, nazioarteko erkidegoak ezer egiten ez duelako. Hori horrela izanda ere, NOVAk topaketak eta foroak bultzatzen jarraitzen du “Bakerako Elkarrizketak” proiektuaren esparruan, eta indarkeriarik gabeko ekintzari buruzko tailerrak ere egiten ditu gazteekin, bakearen kultura eratzeko estrategiaren barruan.

UPRESO POLITIKOEKIKO ELKARTASUNERAKO LANTALDEA (CSPP). KOLONBIA

Preso Politikoekiko Elkartasunerako Lantaldeak (CSPP) egia, justizia eta ordaina sustatzen ditu, arrazoi politikoengatik edo estatuaren bidegabekeriagatik askatasunaz gabetuta daudenen ordezkaritza juridiko eta humanitarioaren bitartez. Horretarako, ohiko justiziara, Bakerako Jurisdikzio Berezira (JEP) eta nazioarteko auzitegietara jotzen du, askatasunaz gabetutakoen, delitu politikoengatik auziperatutakoen edota protesta sozialean parte hartzeagatik judizializatutakoen tratu duinerako eskubidea, bidezko epaiketa inpartzialerako eskubidea eta gainerako eskubideak bete daitezen.
Sortu zenetik 45 urte baino gehiago igaro ostean oraindik ere CSPPk askatasunaz gabetutakoen eskubideen sustapena helburu nagusi daukan arren, lan horri beste lan-lerro batzuk gehitu zaizkio apurka-apurka. Besteak beste, lantaldeak biktimei ematen die arreta, baina, batez ere, estatu-krimenetako biktimei, nahitaezko desagerpenetako biktimei eta judizioz kanpoko exekuzioetako biktimei. Era berean, aholkularitza ere ematen die lider sozialei. Horrez gain, lantaldeak zigorgabetasunaren aurka ere lan egiten du.

JUSTIZIAREN ETA BAKEAREN ELIZARTEKO BATZORDEA (CIJP). KOLONBIA

Hiru hamarkadatik gorako epean, Justiziaren eta Bakearen Elizarteko Batzordeak landa-inguruneko eta hiri-inguruneko pertsona eta antolaketa-prozesu afrokolonbiarrei, indigenei eta mestizoei lagundu die, gatazkaren eta indarkeriaren eraginpean egon direnean. CIJPk Chocoko, Caucako, Caucako bailarako, Metako eta Putumayoko departamentuetan du agerpena, eta tokiko erkidegoei laguntzen die estatuaren aurrean nahiz eragile pribatuen aurrean euren eskubide ekonomikoak, sozialak, kulturalak, ingurumenekoak, zibilak eta politikoak eskatzen. Horretarako, lurraren eta lurraldearen defentsaren esparru juridikoan, egia argitzen laguntzen die, baita pertsonek zein erkidegoek politika, ingurumen eta gizarte arloan jasandako indarkeriako egitateen zigor judiziala lortzen ere. Horrez gain, laguntza psikosoziala ere ematen diete, indarkeriaren ondorioz sortutako eraginak kudeatzeko.
2016an Kolonbiako gobernuak eta FARCeko gerrillak Bake Hitzarmena sinatu baino askoz lehenago, erakundeak bakearen eta justiziadun demokraziaren eraketa sustatu du, eta, horretarako, honako arlo hauetako esperientziak bultzatu ditu erakundeen laguntasuna jasotzen duten erkidegoetan: oroimena, egiaren baieztapena, justizia eta ordaina.

LIBERTAD KORPORAZIO JURIDIKOA (CJL). KOLONBIA

Libertad Korporazio Juridikoa 1993an sortu zuen zuzenbideko profesionalen talde batek, Medellingo hirian giza eskubideak arlo juridikotik defenditzen eta sustatzen zituen erakundea eratu beharra zegoela sentitu zutenean, justizia soziala eskaintzen duen bakearen eraketa sustatzeko asmoz. Bere lanaren ikuspegi nagusietakoa nahitaez lekualdatutako edo nahitaez lekualdatuak izateko arriskuan dauden erkidegoen defentsa eta laguntasuna dira, baita hiria “garatzeko” proiektuengatik edo meatzaritzaren zein energiaren arloko proiektuengatik kanporatuak izateko arriskuan dauden biztanleena ere.
CJLk tokiko erkidegoei eta erakundeei laguntzen die zigorgabetasunaren aurka borrokatzen eta oroimen historikoa eratzen, talde paramilitarrek eta estatuko agenteek egindako krimenak ahaztu ez daitezen. Arlo horretan, CJLk estatuko krimenetako biktimak ordezkatzen ditu (batez ere, judizioz kanpoko exekuzioetako edo nahitaezko desagerpenetako biktimen senideak), baita judizializazioak jasaten dituzten giza eskubideen defendatzaileak ere.

SIERRA MADRE ALIANTZA (ASMAC). MEXIKO

ASMAC 90eko hamarkadan sortutako erakundea da, eta Tarahumarako mendizerrako herriekin zein erkidegoekin lan egiten du, haien eskubide hauek sustatzeko: lurraren eta lurraldearen defentsa, elikadura, hezkuntza, kulturaren erabateko betearazpena eta euren lurraldeko baliabide naturalak eskuratzeko lehentasuna.
Indigenen eskubideetan espezializatutako erakundea da, aholkularitza juridikoa ematen die euren lurraldeen zein baliabide naturalen defentsarako eta eragin politikoa garatzen du gobernuko zenbait arlo eta mailatan. Era berean, agintariekin eta gizarte zibileko beste eragile batzuekin hitz egiteko prozesuetan parte hartzen du, erkidegoen eskubideen inguruko sentsibilizazioa sustatzeko asmoz. Horretarako, hiru ardatz nagusitan egituratzen du bere lana: herri indigenen giza eskubideen defentsa, kontserbazio biokulturala eta erkidegoen jasangarritasunaren sustapena, honako gai hauen bitartez: ura eskuratzeko aukera, elikaduraren segurtasuna eta lurzoruaren elkortasunaren aurkako borroka. Halaber, ASMACek honako hauexei ere laguntzen die: nahitaez lekualdatutako familiak; eraso, jazarpen eta mehatxuetako biktimak diren erkidegoetako liderrak; eta egiaren, justiziaren, kalte-ordainen eta berriro ez gertatzeko bermeen bila hil dituzten defendatzaileen familiak.

EMAKUMEEN IKASKUNTZEN ZENTROA (CEM-H). HONDURAS

Honduraseko Emakumeen Ikaskuntzen Zentroa (CEM-H) 1986an sortu zuten ideologien, instituzio erlijiosoen eta alderdi politikoen eraginik ez zeukan erakunde feminista moduan. Emakumeek emakumeentzat eratutako eremu autonomoa da, jakitateak zein jakintzak partekatzeko, botere kolektibo horizontal, sortzaile eta emantzipatzailea edukitzeko eta, horri esker, emakumeek Honduraseko sistema patriarkalean jasaten dituzten zenbait indarkeriari, bereizkeriari eta zapalkuntzari aurre egiteko.
Erakunde feminista da, eta emakumeen giza eskubideak sustatu eta defendatzen ditu bizimodu onaren mesedetan, emakumeen eta feministen mugimenduaren proiektu politiko emantzipatzailea sustatzeko asmoz. Horretarako, banakako eta taldeko eraldaketa-prozesuak sortzen ditu emakumeen bizitzan, esparru publikoan nahiz pribatuan. Era berean, ahaleginak ere egituratzen ditu gizarte-mugimenduarekin, emakumeen zapalkuntza, bereizkeria historikoa, indarkeria eta pobrezia sorrarazten dituzten jarduketa eta pentsamendu patriarkalak, kapitalistak eta arrazistak desagerrarazteko.

LGBT ARCOIRIS ELKARTEA (HONDURAS)

LGBTIQ+ erkidegoaren eskubideak eta dibertsitate sexuala

Honduraseko LGTB ARCOIRIS Elkartea erkidego Lesbiko Gay Trans Bisexualeko (LGTB) pertsonen taldearen ekimenari esker sortu eta sendotu egin zen, honako hauexen sustapenerako ekintzak garatu nahi zituzten-eta: giza eskubideak, eragin politikoa, osasuna eta GIB/HIESaren prebentzioa.

ARCOIRIS Elkarteak LGTB erkidegoari laguntzen dio arazoak eta premiak konpontzen, historiari begira bazterketa sozial, politiko, ekonomiko eta kulturaleko biktimak izan direla kontuan hartuta.

Proposamen askoren artean, elkarteak ahalegin nazionalak sustatzen ditu, honako arlo hauetako politika integrala garatzeko asmoz: giza eskubideak; osasun integrala, GIB/HIESari lehentasuna emanda; sexu eta ugalketa arloko hezkuntza; zientzia eta teknologia; eta eskubide sozioekonomiko zein kulturalen erabilerarekin lotutako beste arlo batzuk. Horretarako, Honduraseko gizarteko talde zaurgarrienetako batzuen jabekuntzarako eremuak eratu eta ireki egiten ditu, eta giza eskubideen, generoaren, sexualitatearen zein osasun integralaren arloko hezkuntza eskaintzen du.

Comayagüelako eta Tegucigalpako hirietan garatzen du bere jarduera.

COMITÉ DE UNIDAD CAMPESINA – CUC (GUATEMALA)

Lurraren, lurraldearen eta ingurumenaren defentsa

Nekazarien Batasunerako Batzordea masen erakundea da, eta Guatemalako giza talde indigenek eta nekazariek osatzen dute. CUCek generoberdintasuna eta aniztasun etniko, kultural zein linguistikoa kontuan hartzen dituen landa-garapen integrala abian jarri behar dela defendatzen du. Erreferentziako erakundea da lurraren berreskurapenari zein edukitzari buruzko aholkularitza juridikoan eta laguntzan. Hona hemen bere lanaren helburua: landa-inguruneko erkidegoetan genero-berdintasuna sustatzea, erakundeak indartzea, landa-inguruneko langileen lan-eskubideak lortzea, erkidegoa eta ekoizpena garatzea eta herri indigenen nortasuna zein eskubideak suspertzea.

NOMADESC (KOLONBIA)

Bakea lurraldeetatik eratzea

Ikerketarako eta Gizarte Ekintzarako Elkartea (Nomadesc) giza eskubideen erakundea da, eta laguntasuna zein aholkularitza soziojuridikoa ematen dizkie gizarte-erakundeei, sindikatuei, auzo-erakundeei, emakumeei, indigenei, afrooinordekoei eta nekazariei, giza eskubideen urraketetako biktimak direnean. Ikuspegi pedagogiko-ikertzaile eta soziojuridikotik lan egiten du, eta, era berean, eragin politikorako ekintzak ere garatzen ditu.Giza eskubideen defentsa integralerako pedagogia sortzea ere bada bere xedea.

Erakundeak nazio-mailako zein nazioarteko enpresei eta giza eskubideei buruzko zenbait azterlan egin ditu. Caucako mendebaldean, La Salvajina presa hidroelektrikoari eta bertan sortutako eragin sozioekonomikoei zein ingurumeneko eraginei buruzko azterketak egin zituen Nomadescek. Buenaventuran (Caucako bailaran), euren erresistentzia-lanean lagundu die erkidegoei, Kolonbiako portu handienaren hedapenaren eta tokiko biztanleen artean dituen ondorioen aurrean euren lurraldean jarraitzeko aukera izan dezaten. Giza eskubideen defentsan eta bakearen eraketan egin duen lanaren ondorioz, Nomadesceko taldea eraso bateko baino gehiagotako biktima izan da urteetan.

PARO CÍVICO DE BUENAVENTURA (KOLONBIA)

Pazifikoko erkidego afrokolonbiarren eskubide kolektiboak

Buenaventurako hiriko biztanleek, euren eskubide ekonomiko, sozial eta kulturalak eskatzeko mekanismo moduan antolatuta, Gizarte Geldialdia egiteko erabakia hartu zuten, protestaldi baketsurako duten eskubidea kontuan hartuta. 2017ko maiatzaren 16an hasi zen, eta, bertan, udalerriko indar bizi guztiek bat egin zuten. Geldialdia erabatekoa izan zen, eta ekainaren 6ra arte iraun zuen, egun horretan gobernuak eta Gizarte Batzordeko kideek hitzarmena lortu zuten-eta.

Honako hauexek osatu zuten “Lurraldean Duintasunez eta Bakean bizitzeko Gizarte Geldialdiko” Batzordea: 110etik gora gizarte eta herri erakunde, irakasleak, langile informalak, erkidego beltzak, indigenak, auzo-ekintzarako batzak, pastoral soziala, merkataritzaren sektorea, garraioak (lurrekoak eta itsasokoak), ikasleak…

Gizarte Batzordeak portuko biztanleei dei egin zien, eta Nazio Batuei, Arartekoari, Nazioko Prokuradoretza Nagusiari, Udal Ordezkaritzari eta nazioko zein nazioarteko GKE-ei eskatu zien laguntasuna, giza eskubideen urraketak prebenitzeko eta Protestaldi Sozial zein Baketsuaren esparruan bermeak lortzeko asmoz.

CONSORCIO OAXACA (MEXIKO)

Erakunde feministek eskubideak defendatzeko duten eskubidea

Oaxaca Partzuergoa erakunde zibil feminista da, eta emakumeen giza eskubideen errespetua zein erabilera sustatzen ditu, baita generoberdintasuna ere.

Erakundea 2003. urtean sortu zen, legegintzako eta politika publikoko prozesuetan eragina edukitzeko asmoz. Era berean, honako hauxe ere badu xede: herritarren sareen egituraketa sustatzea; emakumeen trebakuntza zein prestakuntza bultzatzea, haien eskubideak aitortu daitezen; eta demokraziarako, justiziarako eta gizarte-inklusiorako partaidetzazko gizartea eratzeko ekarpenak egitea.

Oaxaca Partzuergoa kasuetarako laguntasunean eta genero-indarkeriaren dokumentazioan nabarmentzen da Oaxacan. Halaber, bete-betean ere parte hartzen du Oaxacako mugimendu sozialean eta naziomailako eremu estrategikoetan. Oaxaca Partzuergoa Giza Eskubideen Emakume Defendatzaileen Ekimen Mesoamerikarra eta Mexikoko Giza Eskubideen Emakume Defendatzaileen Sare Nazionala bultzatzen dituzten erakundeetako bat da. Horrez gain, Oaxacako Giza Eskubideen Emakume Defendatzaile eta Ekintzaileen Sarea ere koordinatzen du. 2016an, La Serena Atseden Etxea ireki zuen Oaxacan. Autozainketarako nahiz atsedenerako lekua da, eta nazio zein eskualde mailako sareetan emakume defendatzaileen babes holistikorako sustatutako estrategiaren barruan dago txertatuta.

GIZA ESKUBIDEEN URRAKETETAKO BIKTIMEN ELKARTE SAHARARRA – ASVDH (MENDEBALDEKO SAHARA)

Eskubideen defentsarako mugimenduaren kriminalizazioa eta jazarpena

ASVDH elkartea lurralde okupatuetan giza eskubideak defendatzen dituzten ekintzaile sahararren talde batek sortu zuen Aaiunen, 2005. urtean.

Biktimen eta kontzientzia-preso ohien mugimendua da, eta Marokoko agintariek jazarritako edo espetxeratutako milaka lagunen eskubideen alde lan egiten du. Segurtasun-indarren larregikeriak salatu, erregistratu, ikertu eta legezko laguntza ematen du. Eragina ere suspertzen du NBEko mekanismoen bidez eta nazioarteko zenbait erakunderekin; esate baterako, Human Rights Watch edo Nazioarteko Amnistia.

ASVDH Mendebaldeko Saharako okupazio marokoarra salatzen duten erakundeetakoa zen, eta erdi klandestinitatean lan egin behar zuen. 2015ean, ordea, 10 urteko auzi juridiko eta administratiboaren ostean, Marokok lurralde horretan legearen arabera jarduteko aitortu zuen lehenengo erakundea izan zen.

UNION OF PALESTINIAN WOMEN COMMITTEES – UPWC (PALESTINA)

Okupaziopeko giza eskubideen emakume defendatzaileak

UPWC erakundeak Palestinako emakumeen eskubideen defentsaren alde lan egiten du Israelgo okupazio militarraren testuinguruan. UPWCk Gazan eta Zisjordanian dauka agerpena, eta emakume palestinarren autonomia, gizonen zein emakumeen berdintasunezko harremanak eta gizarte-maila guztien berdintasuna sustatzen ditu. Bere helburuen artean, honako hauxe bultzatzen du UPWCk: emakumeen jabekuntza maila guztietan (maila sozial, politiko, ekonomiko eta kulturalean), emakumeen partaidetza erabakitzeko prozesuetan, beste erakunde batzuekiko koordinazioa emakumeen mugimendu bateratua eratzeko eta emakumeen eskubideak bermatzen dituzten legeen sustapenerako eragin politikoa.